Nguồn gốc và những mô tả đầu tiên

Khái niệm về boong ke chống hạt nhân xuất hiện sau vụ đánh bom nguyên tử ở Hiroshima và Nagasaki năm 1945. Hình ảnh những người sống sót và các thành phố bị tàn phá đã làm dấy lên nhận thức trên toàn cầu về những nỗi kinh hoàng tiềm tàng của chiến tranh hạt nhân. Ở Nhật Bản, văn hóa đại chúng đã đưa quả bom nguyên tử vào đề tài văn học và nghệ thuật, đáng chú ý nhất là thể loại “genbaku bungaku” (văn học bom nguyên tử) và các bộ phim như “Godzilla” (1954).

Giấc mơ Mỹ và các hầm trú ẩn chống hạt nhân

Tại Hoa Kỳ, Cục Phòng vệ Dân sự Liên bang (FCDA) đã phát động một chiến dịch kéo dài hàng thập kỷ để thuyết phục người Mỹ rằng họ có thể sống sót sau một cuộc tấn công hạt nhân bằng cách xây dựng các hầm trú ẩn chống hạt nhân. Các chiến dịch giáo dục công chúng, các cuộc diễn tập ở trường học và các cuốn sách nhỏ của chính phủ đã mô tả hình ảnh gia đình Mỹ lý tưởng đang ẩn náu trong các hầm trú ẩn được dự trữ đầy đủ lương thực. Những hình ảnh này củng cố các giá trị truyền thống về gia đình và sự chuẩn bị, đồng thời chuyển trách nhiệm sống sót khỏi nhà nước sang cá nhân.

Mặt tối của các hầm trú ẩn chống hạt nhân

Khi Chiến tranh Lạnh leo thang, sự phát triển của vũ khí hạt nhân mạnh hơn và nhận thức về các tác động lâu dài của bức xạ hạt nhân đối với sức khỏe đã khiến người ta nghi ngờ tính khả thi của các hầm trú ẩn chống hạt nhân. Tâm lý phản đối hạt nhân gia tăng và hình ảnh về các hầm trú ẩn chống hạt nhân trong văn hóa đại chúng ngày càng trở nên hoài nghi. Những câu chuyện hư cấu mô tả các cộng đồng ngoại ô rơi vào hỗn loạn khi mọi người tranh giành để tiếp cận các hầm trú ẩn hạn chế.

Nhiệt độ dao động của Chiến tranh Lạnh

Những mô tả về các hầm trú ẩn chống hạt nhân phản ánh những thay đổi về tâm trạng của Chiến tranh Lạnh. Trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam, các cuộc thảo luận về hầm trú ẩn chống hạt nhân đã giảm dần. Tuy nhiên, nhiệm kỳ tổng thống của Ronald Reagan và sự gia tăng căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Liên Xô đã đưa chiến tranh hạt nhân trở lại vị trí hàng đầu trong nhận thức của công chúng.

Tầm nhìn ảm đạm trong những năm 1980

Khi Chiến tranh Lạnh lên đến đỉnh điểm, nền văn hóa thị giác xung quanh các hầm trú ẩn chống hạt nhân trở nên ngày càng ảm đạm. Những bộ phim như “When the Wind Blows” và “Threads” đã khắc họa hậu quả tàn khốc của chiến tranh hạt nhân và sự vô ích của các hầm trú ẩn trong kịch bản như vậy.

Sự hoài cổ và sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh

Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh đã biến các hầm trú ẩn chống hạt nhân thành những di tích lịch sử. Những bộ phim như “Blast From the Past” và các trò chơi điện tử như “Fallout” đã trình bày các hầm trú ẩn chống hạt nhân như những viên nang thời gian vô hại về sự khoa trương của Chiến tranh Lạnh.

Những mô tả hiện đại và cái giá phải trả của con người

Các sự kiện gần đây, bao gồm cả cuộc xâm lược Ukraine của Nga, đã đưa hình ảnh về các hầm trú ẩn chống hạt nhân trở lại trước mắt công chúng. Các nền tảng mạng xã hội như TikTok hiện cung cấp một cái nhìn không bị kiểm duyệt về cái giá phải trả của con người trong cuộc xung đột thông qua các video ghi lại cảnh các gia đình trú ẩn trong boong ke. Những mô tả này đặt ra câu hỏi về vai trò của các hầm trú ẩn chống hạt nhân trong thế kỷ 21 và khả năng một thế giới mà chúng sẽ trở nên lỗi thời một lần nữa.

Vào năm 1961, thành phố Goldsboro, Bắc Carolina, và một phần lớn Bờ biển phía Đông đã may mắn thoát khỏi một thảm họa hạt nhân. Một vụ tai nạn trên không liên quan đến một máy bay ném bom B-52 của Mỹ đã khiến hai quả bom hạt nhân khổng lồ rơi xuống thành phố này.

Ngăn chặn kịp thời vụ nổ

Một trong hai quả bom đã đáp xuống với mọi cơ chế an toàn vẫn còn nguyên vẹn, nhưng quả bom còn lại thì trục trặc. Tờ The Guardian đưa tin, “một trong những thiết bị này hoạt động chính xác như một vũ khí hạt nhân được thiết kế để hoạt động trong chiến tranh: hệ thống dù đã bung ra, cơ chế kích hoạt đã hoạt động, và chỉ một công tắc điện áp thấp đã ngăn chặn được một thảm kịch không thể kể xiết”.

Sức công phá khủng khiếp

Các quả bom đều rất lớn, mỗi quả chứa bốn megaton thuốc nổ. Theo một tài liệu năm 1969 do nhà báo Eric Schlosser thu thập được, sức công phá này lớn hơn 250 lần so với quả bom đã ném xuống Hiroshima, Nhật Bản.

Sự che giấu trong quân đội

Ban đầu, quân đội khẳng định rằng các quả bom hydro không bao giờ gặp nguy cơ phát nổ. Tuy nhiên, một tài liệu mật do một giám sát viên an toàn vũ khí hạt nhân viết vào năm 1969 đã tiết lộ sự thật ngược lại. Tài liệu này nêu rõ rằng các quả bom thực sự đã ở rất gần thời điểm phát nổ.

Hậu quả và tranh cãi

Thảm họa hạt nhân gần xảy ra ở Bắc Carolina đã làm dấy lên những câu hỏi nghiêm trọng về tính an toàn của vũ khí hạt nhân và khả năng xảy ra các tai nạn thảm khốc. Vụ việc cũng châm ngòi cho cuộc tranh luận về cách quân đội xử lý những sự cố như vậy và tầm quan trọng của tính minh bạch.

Vai trò của một công tắc duy nhất

Thảm họa hạt nhân đã được ngăn chặn ở Bắc Carolina nhấn mạnh vai trò quan trọng của các cơ chế an toàn trong việc ngăn ngừa các tai nạn hạt nhân. Thực tế là một công tắc duy nhất đã ngăn chặn được vụ nổ của một trong những quả bom cho thấy tầm quan trọng của các giao thức an toàn nghiêm ngặt và sự cần thiết của việc cảnh giác liên tục.

Vũ khí hạt nhân và xây dựng

Thảm họa hạt nhân gần xảy ra này cũng làm sáng tỏ vấn đề gây tranh cãi về việc sử dụng vũ khí hạt nhân vào các mục đích phi quân sự. Trước đây, chính phủ Hoa Kỳ đã cân nhắc việc sử dụng bom hạt nhân như một công cụ xây dựng để đào kênh và xây dựng cảng. Tuy nhiên, các rủi ro tiềm ẩn và các mối quan ngại về môi trường liên quan đến các dự án như vậy đã làm dấy lên sự phản đối đáng kể.

Bài học kinh nghiệm

Thảm họa hạt nhân gần xảy ra ở Bắc Carolina là lời nhắc nhở nghiêm khắc về những mối nguy hiểm của vũ khí hạt nhân và tầm quan trọng của việc duy trì các biện pháp an toàn nghiêm ngặt. Vụ việc này cũng nhấn mạnh sự cần thiết của tính minh bạch và trách nhiệm giải trình khi sử dụng những loại vũ khí như vậy.

Vấn đề

Kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ đang cho thấy tuổi tác của nó. Một phần đáng kể lực lượng hạt nhân của đất nước đang rệu rã vì tuổi tác, với nhiều tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III (ICBM) vẫn đang được sử dụng ngày nay đã được triển khai vào cuối những năm 1960.

Tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III

Tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III là một phần quan trọng trong kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ. Đây là những tên lửa trên mặt đất có thể phóng từ các hầm ngầm. Minuteman III lần đầu tiên được triển khai vào năm 1970 và đã được nâng cấp nhiều lần kể từ đó. Tuy nhiên, nhiều tên lửa vẫn còn được sử dụng ngày nay là những mẫu tên lửa ban đầu, hiện đã hơn 50 năm tuổi.

Vấn đề với đĩa mềm

Một trong những khía cạnh đáng lo ngại nhất của tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III đang lão hóa là chúng vẫn dựa vào đĩa mềm 8 inch để lưu trữ thông tin quan trọng. Đĩa mềm là một công nghệ rất cũ không còn được sử dụng rộng rãi nữa. Chúng cũng rất không đáng tin cậy và dễ bị hỏng hoặc lỗi. Điều này làm dấy lên mối lo ngại về sự an toàn và độ tin cậy của kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ.

Các loại vũ khí hạt nhân lão hóa khác

Tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III không phải là bộ phận duy nhất trong kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ đang lão hóa. Bộ bom hạt nhân của Không quân cũng đang lão hóa, với một phần đáng kể trong số kho vũ khí đó là tàn dư từ thời Chiến tranh Lạnh. Những quả bom này cũng ngày càng trở nên không đáng tin cậy và có nhiều khả năng bị hỏng hoặc trục trặc.

Nhu cầu hiện đại hóa

Kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ đang lão hóa là một mối quan ngại nghiêm trọng. Tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III và bom hạt nhân của Không quân đều ngày càng trở nên không đáng tin cậy và chúng là mối nguy hại tiềm tàng đối với an toàn. Rõ ràng là nước Mỹ cần hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của mình để đảm bảo sự an toàn và độ tin cậy của kho vũ khí.

Chi phí hiện đại hóa

Hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ sẽ là một nỗ lực tốn kém. Tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III sẽ cần được thay thế bằng tên lửa mới và bom hạt nhân của Không quân sẽ cần được nâng cấp hoặc thay thế. Tổng chi phí hiện đại hóa có thể lên tới hàng trăm tỷ đô la.

Những lợi ích của việc hiện đại hóa

Bất chấp chi phí cao, hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ là một khoản đầu tư cần thiết. Một kho vũ khí hạt nhân hiện đại sẽ an toàn hơn, đáng tin cậy hơn và hiệu quả hơn. Nó cũng sẽ giúp ngăn chặn các đối thủ tiềm tàng tấn công Hoa Kỳ.

Tương lai của kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ

Tương lai của kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ vẫn chưa chắc chắn. Chính quyền Trump đã đề xuất giảm đáng kể quy mô kho vũ khí, trong khi Quốc hội đã đề xuất tăng đáng kể quy mô kho vũ khí. Không rõ tương lai sẽ ra sao đối với kho vũ khí hạt nhân của nước Mỹ, nhưng rõ ràng là kho vũ khí này cần được hiện đại hóa.

Bức tường đất đóng băng nhằm ngăn chặn rò rỉ nước nhiễm xạ

Chính phủ Nhật Bản đã công bố khoản đầu tư trị giá 500 triệu đô la nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng đang diễn ra tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi, nơi một vụ rò rỉ bể chứa và nước nhiễm xạ thấm ra ngoài đã làm dấy lên mối lo ngại. Một thành phần then chốt của kế hoạch là xây dựng một bức tường đất đóng băng khổng lồ xung quanh địa điểm ô nhiễm.

Tình trạng ô nhiễm nước ngầm và những thách thức về làm mát

Các lò phản ứng bị hư hại tại Fukushima Daiichi cần khoảng 400 tấn nước mỗi ngày để làm mát. Nước nhiễm xạ này được lưu trữ tại chỗ, nhưng không gian đang dần cạn kiệt. Bức tường đất đóng băng nhằm mục đích ngăn ngừa ô nhiễm nước ngầm hơn nữa bằng cách tạo ra một rào cản không thấm xung quanh các lò phản ứng. Các đường ống chứa chất làm mát sẽ được lắp đặt để đóng băng mặt đất, ngăn không cho nước nhiễm xạ tiếp xúc với nước ngầm.

Thách thức và bất trắc

Phương pháp sử dụng đất đóng băng để cô lập chất thải phóng xạ chưa từng được thử nghiệm ở quy mô lớn như vậy trước đây. Các chuyên gia thừa nhận rằng đây là một dự án đầy thách thức và vẫn cần một giải pháp lâu dài. Hiệu quả của bức tường đất đóng băng trong việc cô lập nước nhiễm xạ vẫn chưa được kiểm chứng.

Công nghệ xử lý nước

Về lâu dài, chính phủ và Tepco, đơn vị vận hành Fukushima Daiichi, đang cân nhắc đầu tư vào các công nghệ xử lý nước mới có thể loại bỏ các hạt phóng xạ khỏi nước nhiễm xạ. Nếu nước có thể được xử lý đến mức độ bức xạ cho phép, nước có thể được thải ra biển hoặc bốc hơi.

Xả nước ra biển và mối quan ngại về môi trường

Việc xả nước nhiễm xạ đã qua xử lý ra biển là một vấn đề gây tranh cãi. Mặc dù có ý kiến cho rằng nước đã pha loãng sẽ vô hại, nhưng vẫn có lo ngại về tác động tiềm tàng đến sinh vật biển và môi trường. Quyết định có nên xả nước ra biển hay không sẽ đòi hỏi phải cân nhắc kỹ lưỡng và đánh giá khoa học.

Phản ứng của chính phủ và hợp tác quốc tế

Chính phủ Nhật Bản đã có biện pháp chủ động giải quyết cuộc khủng hoảng tại Fukushima Daiichi. Khoản đầu tư 500 triệu đô la cho thấy nỗ lực của chính phủ nhằm giảm thiểu tác động của vụ rò rỉ đối với môi trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các hoạt động hợp tác quốc tế cũng đang được tiến hành để chia sẻ kiến thức và chuyên môn về quản lý chất thải hạt nhân và công nghệ xử lý nước.

Bài học kinh nghiệm và những tác động trong tương lai

Thảm họa Fukushima Daiichi đã nêu bật tầm quan trọng của an toàn hạt nhân và nhu cầu về các chiến lược quản lý chất thải hiệu quả. Những bài học kinh nghiệm rút ra từ cuộc khủng hoảng chưa từng có này sẽ góp phần định hình các hoạt động của nhà máy điện hạt nhân trong tương lai và các kế hoạch ứng phó khẩn cấp trên toàn thế giới. Hoạt động nghiên cứu và phát triển liên tục đối với các công nghệ xử lý nước sáng tạo sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong việc giải quyết các thách thức trong xử lý chất thải phóng xạ.

Những cân nhắc bổ sung:

• Dự kiến dự án bức tường đất đóng băng sẽ mất nhiều năm để hoàn thành.
• Hiệu quả của bức tường đất đóng băng trong việc cô lập nước nhiễm xạ sẽ được theo dõi chặt chẽ.
• Việc lưu trữ hoặc xử lý nước nhiễm xạ đã qua xử lý trong thời gian dài vẫn là mối quan tâm lớn.
• Thảm họa Fukushima Daiichi đã làm lung lay niềm tin của công chúng vào năng lượng hạt nhân.
• Hợp tác quốc tế và chia sẻ kiến thức là điều cần thiết để giải quyết các thách thức về an toàn hạt nhân.

Khúc dạo đầu: Chiến dịch Crossroads

Vào tháng 7 năm 1946, Chiến dịch Crossroads đánh dấu sự khởi đầu của các cuộc thử nghiệm hạt nhân tại đảo san hô Bikini xa xôi trên Thái Bình Dương. Loạt thử nghiệm này do Hoa Kỳ tiến hành, đánh dấu lần triển khai vũ khí hạt nhân đầu tiên kể từ các cuộc tấn công tàn phá nhằm vào Nhật Bản vào năm 1945.

Tàu ma và các đối tượng là động vật

Mục đích của các cuộc thử nghiệm là đánh giá tác động của vũ khí hạt nhân đối với tàu chiến hải quân. Vì mục đích này, những con tàu ma chứa đầy động vật đã được bố trí trong khu vực mục tiêu. Các nhà khoa học đã quan sát tác động của vụ nổ hạt nhân và bụi phóng xạ đối với những con vật này, tìm cách hiểu được những hậu quả tiềm tàng đối với con người.

Vụ thử nghiệm Gilda và hậu quả của nó

Vào ngày 1 tháng 7 năm 1946, quả bom đầu tiên của các cuộc thử nghiệm, có mật danh là Gilda, đã được kích nổ. Tuy nhiên, quả bom đã trượt mục tiêu dự định, dẫn đến giảm thiểu thiệt hại cho các tàu ma. Mặc dù vậy, vụ nổ đã gây ra tác hại đáng kể cho hệ sinh thái xung quanh, bao gồm cả sự tàn phá của các loài sinh vật biển.

Vai trò của các nhà khoa học

Nhiều nhà khoa học đã đóng vai trò quan trọng trong các cuộc thử nghiệm ở đảo san hô Bikini. Trong số đó có Leonard P. Schultz, một nhà khoa học về cá đã ghi chép lại sự đa dạng của các loài sinh vật biển trong khu vực trước và sau các vụ nổ. Những quan sát của ông đã cung cấp thông tin chuyên sâu có giá trị về những tác động lâu dài của thử nghiệm hạt nhân đối với hệ sinh thái.

Cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân và hậu quả của nó

Các cuộc thử nghiệm ở đảo san hô Bikini đã châm ngòi cho cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân giữa Hoa Kỳ và Liên Xô. Chính phủ Hoa Kỳ tiếp tục sử dụng Quần đảo Marshall, bao gồm cả đảo san hô Bikini, làm bãi thử nghiệm cho tổng cộng 67 vụ thử nghiệm hạt nhân. Những cuộc thử nghiệm này đã khiến 167 người dân Marshall phải di dời, buộc họ phải trở thành người tị nạn ngay tại chính đất nước của mình.

Tác động về môi trường và sức khỏe

Các cuộc thử nghiệm hạt nhân tại đảo san hô Bikini để lại di sản lâu dài về các rủi ro đối với môi trường và sức khỏe. Quần đảo Marshall vẫn bị ô nhiễm bởi vật liệu phóng xạ, khiến người dân Marshall phải di dời khó có thể trở về nhà của họ. Các cuộc thử nghiệm cũng làm dấy lên mối quan ngại về những tác động lâu dài của việc tiếp xúc với bức xạ đối với sức khỏe con người.

Đảo san hô Bikini ngày nay

Ngày nay, đảo san hô Bikini vẫn là biểu tượng cho sức mạnh hủy diệt của vũ khí hạt nhân. Trong khi toàn bộ Quần đảo Marshall đang dần trở nên ít phóng xạ hơn, vẫn chưa chắc chắn khi nào đảo san hô Bikini sẽ an toàn cho con người sinh sống. Di sản của các cuộc thử nghiệm năm 1946 tiếp tục là lời nhắc nhở về sự cần thiết của việc giải trừ vũ khí hạt nhân và theo đuổi các giải pháp hòa bình cho các cuộc xung đột quốc tế.

Vào năm 1986, thế giới đã chứng kiến thảm họa hạt nhân Chernobyl tàn khốc, mãi mãi làm thay đổi khu vực xung quanh. Giờ đây, Ukraina đang tìm cách bảo tồn di sản bi thảm của địa điểm này bằng cách đề xuất một số khu vực của vùng cấm vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO.

Tầm quan trọng về mặt lịch sử

Thảm họa Chernobyl là một sự kiện then chốt trong lịch sử loài người, đánh dấu vụ tai nạn hạt nhân tồi tệ nhất cùng loại. Vụ nổ đã giải phóng một lượng lớn phóng xạ, buộc hàng trăm ngàn người phải di dời và để lại tác động lâu dài đến môi trường.

Ukraina thừa nhận tầm quan trọng lịch sử to lớn của vùng cấm Chernobyl. Bằng cách chỉ định nơi đây là Di sản thế giới của UNESCO, quốc gia này muốn đảm bảo rằng các thế hệ tương lai sẽ hiểu được quy mô của thảm họa và hậu quả của nó.

Du lịch và bảo tồn

Trong những năm gần đây, Chernobyl đã trở thành một điểm đến phổ biến của du lịch thảm họa. Những tòa nhà bỏ hoang và tàn tích kỳ lạ của Pripyat, một thành phố ma từng là nơi sinh sống của 50.000 người, thu hút du khách từ khắp nơi trên thế giới.

Các quan chức Ukraine tin rằng việc công nhận di sản thế giới sẽ thúc đẩy hơn nữa du lịch, đồng thời điều tiết luồng khách đến vùng cấm. Sự công nhận này sẽ khuyến khích du lịch có trách nhiệm, tôn trọng ý nghĩa lịch sử và môi trường mong manh của địa điểm này.

Các doanh nghiệp địa phương cũng nhìn thấy những lợi ích tiềm năng của việc công nhận di sản thế giới. Họ hy vọng rằng điều này sẽ khuyến khích chính phủ khôi phục lại các công trình thời Liên Xô đã xuống cấp. Việc bảo tồn những tòa nhà này sẽ cải thiện trải nghiệm của du khách và bảo vệ di sản văn hóa của khu vực.

Bảo vệ môi trường

Phóng xạ từ thảm họa Chernobyl vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên của vùng cấm. Người ta ước tính rằng có thể mất hàng nghìn năm để khu vực này đủ an toàn cho con người sinh sống.

Bất chấp mức độ phóng xạ còn sót lại, chính quyền vẫn cho phép du khách tham quan vùng cấm trong thời gian ngắn. Trong chuyến tham quan Chernobyl, du khách sẽ tiếp xúc với mức độ phóng xạ thấp hơn mức khi chụp X-quang ngực.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa Ukraine, Oleksandr Tkachenko, nhấn mạnh tầm quan trọng của du lịch có trách nhiệm. Ông tin rằng việc công nhận di sản thế giới sẽ ngăn cản mọi người đối xử với vùng cấm như một cuộc săn tìm kho báu, lấy đi các hiện vật hoặc xả rác.

Tiêu chí của UNESCO

Để đủ điều kiện được công nhận là Di sản thế giới của UNESCO, một địa điểm phải sở hữu “giá trị phổ quát đặc biệt” và đáp ứng ít nhất một trong mười tiêu chí. Vùng cấm Chernobyl đáp ứng một số tiêu chí này, bao gồm:

• Đại diện cho một kiệt tác sáng tạo của con người (các tòa nhà và cơ sở hạ tầng bỏ hoang của Pripyat)
• Chứng minh cho một nền văn minh đã biến mất (thành phố Pripyat từng phát triển rực rỡ, giờ trở thành một thành phố ma)
• Có mối liên hệ trực tiếp hoặc hữu hình với các sự kiện có ý nghĩa (thảm họa Chernobyl)

Kết luận

Đề xuất của Ukraina nhằm đưa vùng cấm Chernobyl vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO là một bước quan trọng hướng tới bảo tồn di sản thảm họa và thúc đẩy du lịch có trách nhiệm. Việc công nhận này sẽ ghi nhận tầm quan trọng lịch sử, văn hóa và môi trường của địa điểm này, đồng thời đảm bảo rằng các thế hệ tương lai có thể học hỏi từ thảm kịch.