{"id":14881,"date":"2024-09-17T01:56:40","date_gmt":"2024-09-17T01:56:40","guid":{"rendered":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/?p=14881"},"modified":"2024-09-17T01:56:40","modified_gmt":"2024-09-17T01:56:40","slug":"hominid-evolution-2012-discoveries","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/science\/evolution\/hominid-evolution-2012-discoveries\/","title":{"rendered":"Ti\u1ebfn h\u00f3a c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi: 10 kh\u00e1m ph\u00e1 h\u00e0ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 2012"},"content":{"rendered":"<h2 class=\"wp-block-heading\">Ti\u1ebfn h\u00f3a c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi: 10 kh\u00e1m ph\u00e1 h\u00e0ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 2012<\/h2>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">S\u1ef1 \u0111a d\u1ea1ng c\u1ee7a T\u1ed5 ti\u00ean lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi<\/h2>\n\n<p>N\u0103m 2012 l\u00e0 m\u1ed9t n\u0103m th\u00e0nh c\u00f4ng r\u1ef1c r\u1ee1 c\u1ee7a nghi\u00ean c\u1ee9u ti\u1ebfn h\u00f3a ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi, v\u1edbi nh\u1eefng kh\u00e1m ph\u00e1 l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf s\u1ef1 \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 kh\u1ea3 n\u0103ng th\u00edch nghi \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c c\u1ee7a nh\u1eefng h\u1ecd h\u00e0ng c\u1ed5 \u0111\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta. Trong 12 th\u00e1ng qua, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y b\u1eb1ng ch\u1ee9ng cho th\u1ea5y trong su\u1ed1t h\u1ea7u h\u1ebft b\u1ea3y tri\u1ec7u n\u0103m l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi, nhi\u1ec1u lo\u00e0i v\u1edbi nhi\u1ec1u kh\u1ea3 n\u0103ng th\u00edch nghi kh\u00e1c nhau \u0111\u00e3 c\u00f9ng t\u1ed3n t\u1ea1i.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Nhi\u1ec1u lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi Homo th\u1eddi k\u1ef3 \u0111\u1ea7u \u1edf Ch\u00e2u Phi<\/h2>\n\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng kh\u00e1m ph\u00e1 quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t c\u1ee7a n\u0103m l\u00e0 x\u00e1c nh\u1eadn r\u1eb1ng nhi\u1ec1u lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi Homo \u0111\u00e3 s\u1ed1ng \u1edf Ch\u00e2u Phi c\u00e1ch \u0111\u00e2y kho\u1ea3ng hai tri\u1ec7u n\u0103m. Ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y th\u00e1ch th\u1ee9c ni\u1ec1m tin l\u00e2u nay cho r\u1eb1ng ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi Homo, Ng\u01b0\u1eddi kh\u00e9o l\u00e9o, trong giai \u0111o\u1ea1n th\u1eddi gian n\u00e0y.<\/p>\n\n<p>V\u00e0o th\u00e1ng 8, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u l\u00e0m vi\u1ec7c t\u1ea1i Kenya \u0111\u00e3 tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng h\u1ecd \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y m\u1ed9t h\u00e0m d\u01b0\u1edbi kh\u1edbp v\u1edbi h\u1ed9p s\u1ecd m\u1ed9t ph\u1ea7n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi Rudolf. H\u00e0m d\u01b0\u1edbi m\u1edbi kh\u00f4ng kh\u1edbp v\u1edbi h\u00e0m d\u01b0\u1edbi c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi kh\u00e9o l\u00e9o, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y h\u1eb3n ph\u1ea3i c\u00f3 \u00edt nh\u1ea5t hai lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi Homo c\u00f3 m\u1eb7t \u1edf Ch\u00e2u Phi hai tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi Homo m\u1edbi 11.500 n\u0103m tu\u1ed5i \u0111\u1ebfn t\u1eeb Trung Qu\u1ed1c<\/h2>\n\n<p>M\u1ed9t kh\u00e1m ph\u00e1 l\u1edbn kh\u00e1c c\u1ee7a n\u0103m 2012 l\u00e0 vi\u1ec7c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi Homo m\u1edbi \u0111\u00e3 s\u1ed1ng \u1edf Trung Qu\u1ed1c t\u1eeb 11.500 \u0111\u1ebfn 14.300 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. C\u00e1c h\u00f3a th\u1ea1ch, \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y trong m\u1ed9t hang \u0111\u1ed9ng \u1edf mi\u1ec1n nam Trung Qu\u1ed1c, c\u00f3 s\u1ef1 pha tr\u1ed9n c\u00e1c \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m kh\u00f4ng th\u1ea5y \u1edf ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i hay nh\u1eefng qu\u1ea7n th\u1ec3 Ng\u01b0\u1eddi tinh kh\u00f4n \u0111\u00e3 bi\u1ebft kh\u00e1c. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y c\u00e1c h\u00f3a th\u1ea1ch c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho m\u1ed9t lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi Homo m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n, lo\u00e0i \u0111\u00e3 s\u1ed1ng c\u00f9ng v\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi trong th\u1eddi k\u1ef3 Pleistocen mu\u1ed9n.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">X\u01b0\u01a1ng b\u1ea3 vai ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng Ng\u01b0\u1eddi A. afarensis \u0111\u00e3 tr\u00e8o c\u00e2y<\/h2>\n\n<p>M\u1ed9t c\u00e2u h\u1ecfi g\u00e2y tranh c\u00e3i kh\u00e1c trong qu\u00e1 tr\u00ecnh ti\u1ebfn h\u00f3a c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 li\u1ec7u nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u1eabn tr\u00e8o c\u00e2y m\u1eb7c d\u00f9 h\u1ecd \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00f3a \u0111\u1ec3 \u0111i th\u1eb3ng \u0111\u1ee9ng tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t. C\u00e1c x\u01b0\u01a1ng b\u1ea3 vai h\u00f3a th\u1ea1ch c\u1ee7a m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb thu\u1ed9c lo\u00e0i Ng\u01b0\u1eddi A. afarensis 3,3 tri\u1ec7u n\u0103m tu\u1ed5i cho th\u1ea5y c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi l\u00e0 c\u00f3.<\/p>\n\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 so s\u00e1nh vai c\u1ee7a \u0111\u1ee9a tr\u1ebb n\u00e0y v\u1edbi vai c\u1ee7a c\u00e1c m\u1eabu v\u1eadt Ng\u01b0\u1eddi A. afarensis tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh, c\u0169ng nh\u01b0 vai c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i v\u00e0 v\u01b0\u1ee3n. H\u1ecd ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng x\u01b0\u01a1ng b\u1ea3 vai c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi A. afarensis \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i v\u1ec1 ph\u00e1t tri\u1ec3n trong th\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 c\u1ee7a tinh tinh, lo\u00e0i m\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a vai b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng tr\u00e8o c\u00e2y. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y r\u1eb1ng Ng\u01b0\u1eddi A. afarensis, \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 nh\u1eefng c\u00e1 th\u1ec3 nh\u1ecf tu\u1ed5i, d\u00e0nh m\u1ed9t ph\u1ea7n th\u1eddi gian c\u1ee7a ch\u00fang tr\u00ean c\u00e2y.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">V\u0169 kh\u00ed ph\u00f3ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c khai qu\u1eadt<\/h2>\n\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 c\u00f3 hai kh\u00e1m ph\u00e1 quan tr\u1ecdng li\u00ean quan \u0111\u1ebfn c\u00f4ng ngh\u1ec7 ph\u00f3ng v\u00e0o n\u0103m 2012. T\u1ea1i \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m Kathu Pan 1 \u1edf Nam Phi, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 thu h\u1ed3i \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng m\u0169i nh\u1ecdn b\u1eb1ng \u0111\u00e1 500.000 n\u0103m tu\u1ed5i m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 ch\u1ebf t\u1ea1o nh\u1eefng ng\u1ecdn gi\u00e1o s\u1edbm nh\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn. Kho\u1ea3ng 300.000 n\u0103m sau, con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u ch\u1ebf t\u1ea1o c\u00e1c c\u00f4ng c\u1ee5 ph\u00f3ng gi\u00e1o v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 c\u1ea3 cung t\u00ean.<\/p>\n\n<p>T\u1ea1i m\u1ed9t \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c \u1edf Nam Phi c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 Pinnacle Point, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra nh\u1eefng m\u0169i nh\u1ecdn b\u1eb1ng \u0111\u00e1 nh\u1ecf c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i 71.000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 ch\u1ebf t\u1ea1o v\u0169 kh\u00ed ph\u00f3ng. Bi\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ecba ch\u1ea5t ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 ch\u1ebf t\u1ea1o nh\u1eefng m\u0169i nh\u1ecdn nh\u1ecf n\u00e0y trong h\u00e0ng ngh\u00ecn n\u0103m, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y r\u1eb1ng h\u1ecd c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nh\u1eadn th\u1ee9c v\u00e0 ng\u00f4n ng\u1eef \u0111\u1ec3 truy\u1ec1n \u0111\u1ea1t h\u01b0\u1edbng d\u1eabn v\u1ec1 c\u00e1ch ch\u1ebf t\u1ea1o c\u00e1c c\u00f4ng c\u1ee5 ph\u1ee9c t\u1ea1p qua h\u00e0ng tr\u0103m th\u1ebf h\u1ec7.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">B\u1eb1ng ch\u1ee9ng l\u00e2u \u0111\u1eddi nh\u1ea5t v\u1ec1 V\u0103n h\u00f3a hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i<\/h2>\n\n<p>Th\u1eddi \u0111i\u1ec3m v\u00e0 m\u00f4 h\u00ecnh xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 m\u1ed9t l\u0129nh v\u1ef1c tranh lu\u1eadn d\u1eef d\u1ed9i kh\u00e1c trong ng\u00e0nh c\u1ed5 nh\u00e2n ch\u1ee7ng h\u1ecdc. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u tin r\u1eb1ng s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a h\u00e0nh vi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t qu\u00e1 tr\u00ecnh d\u1ea7n d\u1ea7n, trong khi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c l\u1ea1i cho r\u1eb1ng n\u00f3 di\u1ec5n ra gi\u1eadt c\u1ee5c.<\/p>\n\n<p>V\u00e0o th\u00e1ng 8, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 \u0111\u00f3ng g\u00f3p b\u1eb1ng ch\u1ee9ng m\u1edbi cho cu\u1ed9c tranh lu\u1eadn n\u00e0y b\u1eb1ng c\u00e1ch ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t b\u1ed9 s\u01b0u t\u1eadp c\u00e1c \u0111\u1ed3 t\u1ea1o t\u00e1c 44.000 n\u0103m tu\u1ed5i t\u1ea1i Hang \u0111\u1ed9ng Bi\u00ean gi\u1edbi c\u1ee7a Nam Phi. C\u00e1c \u0111\u1ed3 t\u1ea1o t\u00e1c, bao g\u1ed3m c\u00e1c d\u00f9i nh\u1ecdn b\u1eb1ng x\u01b0\u01a1ng, h\u1ea1t, g\u1eady \u0111\u00e0o v\u00e0 nh\u1ef1a th\u00f4ng \u0111\u1ec3 g\u1eafn c\u00e1n, gi\u1ed1ng v\u1edbi c\u00e1c c\u00f4ng c\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng b\u1edfi n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a San ng\u00e0y nay. C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc l\u1eadp lu\u1eadn r\u1eb1ng \u0111\u00e2y l\u00e0 v\u00ed d\u1ee5 l\u00e2u \u0111\u1eddi nh\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn v\u1ec1 n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, v\u00ec \u0111\u00e2y l\u00e0 b\u1ed9 c\u00f4ng c\u1ee5 l\u00e2u \u0111\u1eddi nh\u1ea5t ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi nh\u1eefng c\u00f4ng c\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng b\u1edfi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111ang s\u1ed1ng.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">V\u00ed d\u1ee5 s\u1edbm nh\u1ea5t v\u1ec1 Ng\u1ecdn l\u1eeda c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi<\/h2>\n\n<p>Nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a l\u1eeda l\u00e0 m\u1ed9t nhi\u1ec7m v\u1ee5 kh\u00f3 kh\u0103n v\u00ec th\u01b0\u1eddng kh\u00f3 ph\u00e2n bi\u1ec7t gi\u1eefa c\u00e1c \u0111\u00e1m ch\u00e1y t\u1ef1 nhi\u00ean m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 t\u1eadn d\u1ee5ng v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u00e1m ch\u00e1y m\u00e0 t\u1ed5 ti\u00ean lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi ch\u00fang ta th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u1ed1t l\u00ean. Tuy nhi\u00ean, v\u00e0o th\u00e1ng 4 n\u0103m 2012, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng h\u1ecd \u0111\u00e3 t\u00ecm ra b\u1eb1ng ch\u1ee9ng &#8220;ch\u1eafc ch\u1eafn&#8221; nh\u1ea5t v\u1ec1 vi\u1ec7c ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi nh\u00f3m l\u1eeda: x\u01b0\u01a1ng v\u00e0 t\u00e0n t\u00edch th\u1ef1c v\u1eadt ch\u00e1y x\u00e9m m\u1ed9t tri\u1ec7u n\u0103m tu\u1ed5i t\u1eeb m\u1ed9t hang \u0111\u1ed9ng \u1edf Nam Phi. B\u1edfi v\u00ec \u0111\u00e1m ch\u00e1y x\u1ea3y ra trong m\u1ed9t hang \u0111\u1ed9ng, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u tin r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n g\u00e2y ra h\u1ecfa ho\u1ea1n nh\u1ea5t.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Th\u1eddi \u0111i\u1ec3m Giao ph\u1ed1i gi\u1eefa Ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 Ng\u01b0\u1eddi Neanderthal \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh<\/h2>\n\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 bi\u1ebft r\u00f5 r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi Neanderthal v\u00e0 Ng\u01b0\u1eddi tinh kh\u00f4n \u0111\u00e3 giao ph\u1ed1i v\u1edbi nhau, v\u00ec DNA c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Neanderthal chi\u1ebfm m\u1ed9t ph\u1ea7n nh\u1ecf trong b\u1ed9 gen c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. V\u00e0o n\u0103m 2012, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 \u01b0\u1edbc t\u00ednh th\u1eddi \u0111i\u1ec3m di\u1ec5n ra nh\u1eefng cu\u1ed9c giao ph\u1ed1i n\u00e0y: t\u1eeb 47.000 \u0111\u1ebfn 65.000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. Th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y tr\u00f9ng v\u1edbi giai \u0111o\u1ea1n m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta cho r\u1eb1ng con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 r\u1eddi kh\u1ecfi Ch\u00e2u Phi v\u00e0 lan sang Ch\u00e2u \u00c1 v\u00e0 Ch\u00e2u \u00c2u.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Ng\u01b0\u1eddi Australopithecus sediba \u0103n Th\u1ef1c v\u1eadt th\u00e2n g\u1ed7<\/h2>\n\n<p>C\u00e1c h\u1ea1t th\u1ee9c \u0103n b\u00e1m tr\u00ean r\u0103ng c\u1ee7a m\u1ed9t h\u00f3a th\u1ea1ch c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi Australopithecus sediba ti\u1ebft l\u1ed9 r\u1eb1ng lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi g\u1ea7n hai tri\u1ec7u n\u0103m tu\u1ed5i n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0103n th\u1ef1c v\u1eadt th\u00e2n g\u1ed7 &#8211; m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u ch\u01b0a t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf b\u1ea5t k\u1ef3 lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o kh\u00e1c. Ng\u01b0\u1eddi Australopithecus sediba \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n \u1edf Nam Phi v\u00e0o n\u0103m 2010 v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t \u1ee9ng c\u1eed vi\u00ean cho t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a chi Ng\u01b0\u1eddi Homo.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">H\u00f3a th\u1ea1ch Ng\u01b0\u1eddi H. sapiens s\u1edbm nh\u1ea5t t\u1eeb \u0110\u00f4ng Nam \u00c1<\/h2>\n\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc l\u00e0m vi\u1ec7c trong m\u1ed9t hang \u0111\u1ed9ng \u1edf L\u00e0o \u0111\u00e3 \u0111\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng h\u00f3a th\u1ea1ch c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i t\u1eeb 46.000 \u0111\u1ebfn 63.000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. M\u1ed9t s\u1ed1 kh\u00eda c\u1ea1nh c\u1ee7a x\u01b0\u01a1ng, bao g\u1ed3m c\u1ea3 vi\u1ec7c h\u1ed9p s\u1ecd m\u1edf r\u1ed9ng ra ph\u00eda sau m\u1eaft, ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng nh\u1eefng chi\u1ebfc x\u01b0\u01a1ng n\u00e0y thu\u1ed9c v\u1ec1 Ng\u01b0\u1eddi tinh kh\u00f4n. M\u1eb7c d\u00f9 c\u00e1c h\u00f3a th\u1ea1ch ti\u1ec1m n\u0103ng kh\u00e1c c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u1edf \u0110\u00f4ng Nam \u00c1 c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i l\u00e2u h\u01a1n so v\u1edbi ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1eabn kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng h\u00e0i c\u1ed1t t\u1eeb L\u00e0o l\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng x\u00e1c \u0111\u00e1ng nh\u1ea5t v\u1ec1 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed trong khu v\u1ef1c.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ti\u1ebfn h\u00f3a c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi: 10 kh\u00e1m ph\u00e1 h\u00e0ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 2012 S\u1ef1 \u0111a d\u1ea1ng c\u1ee7a T\u1ed5 ti\u00ean lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi N\u0103m 2012 l\u00e0 m\u1ed9t n\u0103m th\u00e0nh c\u00f4ng r\u1ef1c r\u1ee1&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":24361,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1327],"tags":[1017,1568,19903,4040,19905,1020,1019,1738,19904],"class_list":["post-14881","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-evolution","tag-ancient-dna","tag-paleoanthropology","tag-hominid-evolution","tag-fire","tag-modern-culture","tag-denisovans","tag-neanderthals","tag-human-origins","tag-projectile-weapons"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14881","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14881"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14881\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24362,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14881\/revisions\/24362"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24361"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14881"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14881"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14881"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}