{"id":17141,"date":"2024-07-27T13:45:02","date_gmt":"2024-07-27T13:45:02","guid":{"rendered":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/?p=17141"},"modified":"2024-07-27T13:45:02","modified_gmt":"2024-07-27T13:45:02","slug":"monkeys-attraction-fire-clues-human-ancestors-mastery","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/science\/evolution\/monkeys-attraction-fire-clues-human-ancestors-mastery\/","title":{"rendered":"S\u1ef1 h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a lo\u00e0i v\u01b0\u1ee3n \u0111\u1ed1i v\u1edbi l\u1eeda: Manh m\u1ed1i v\u1ec1 c\u00e1ch ch\u1ebf ng\u1ef1 l\u1eeda c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi"},"content":{"rendered":"<h2 class=\"wp-block-heading\">Kh\u1ec9 v\u00e0 l\u1eeda: S\u1ef1 h\u1ea5p d\u1eabn nguy hi\u1ec3m<\/h2>\n\n<p>Kh\u1ec9 th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 lo\u00e0i v\u1eadt s\u1ee3 l\u1eeda. Tuy nhi\u00ean, m\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u g\u1ea7n \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng kh\u1ec9 th\u1ef1c s\u1ef1 c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecb thu h\u00fat b\u1edfi nh\u1eefng \u0111\u1ed3ng c\u1ecf b\u1ecb ch\u00e1y. Ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 cung c\u1ea5p manh m\u1ed1i v\u1ec1 c\u00e1ch t\u1ed5 ti\u00ean lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi l\u1ea7n \u0111\u1ea7u h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1ch s\u1eed d\u1ee5ng l\u1eeda.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">An to\u00e0n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9ng v\u1eadt \u0103n th\u1ecbt<\/h2>\n\n<p>Nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1 tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed Journal of Evolution \u0111\u00e3 theo d\u00f5i h\u00e0nh vi c\u1ee7a lo\u00e0i kh\u1ec9 vervet \u1edf Nam Phi tr\u01b0\u1edbc, trong v\u00e0 sau c\u00e1c v\u1ee5 ch\u00e1y. C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng kh\u1ec9 \u00edt c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng ch\u1ea1m tr\u00e1n v\u1edbi nh\u1eefng k\u1ebb s\u0103n m\u1ed3i tr\u00ean \u0111\u1ed3ng c\u1ecf b\u1ecb ch\u00e1y h\u01a1n l\u00e0 \u1edf nh\u1eefng khu v\u1ef1c kh\u00f4ng b\u1ecb ch\u00e1y. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y r\u1eb1ng l\u1eeda c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 cung c\u1ea5p n\u01a1i tr\u00fa \u1ea9n an to\u00e0n cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u01b0\u1eddng b\u1ecb c\u00e1c lo\u00e0i \u0103n th\u1ecbt l\u1edbn s\u0103n \u0111u\u1ed5i.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Kh\u00f4ng gian m\u1edf v\u00e0 ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u1ed9ng v\u1eadt \u0103n th\u1ecbt<\/h2>\n\n<p>\u0110\u1ed3ng c\u1ecf b\u1ecb ch\u00e1y c\u00f3 kh\u00f4ng gian m\u1edf h\u01a1n so v\u1edbi nh\u1eefng khu v\u1ef1c kh\u00f4ng b\u1ecb ch\u00e1y, gi\u00fap kh\u1ec9 d\u1ec5 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra nh\u1eefng k\u1ebb s\u0103n m\u1ed3i. T\u1ea7m nh\u00ecn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3i thi\u1ec7n n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 m\u1ed9t l\u1ee3i th\u1ebf l\u1edbn \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 tr\u00e1nh \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng cu\u1ed9c ch\u1ea1m tr\u00e1n nguy hi\u1ec3m v\u1edbi nh\u1eefng k\u1ebb s\u0103n m\u1ed3i.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Gi\u1ea3 thuy\u1ebft lo\u00e0i linh tr\u01b0\u1edfng \u01b0a l\u1eeda<\/h2>\n\n<p>K\u1ebft qu\u1ea3 nghi\u00ean c\u1ee9u \u1ee7ng h\u1ed9 gi\u1ea3 thuy\u1ebft lo\u00e0i linh tr\u01b0\u1edfng \u01b0a l\u1eeda, cho r\u1eb1ng lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00f3a \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01b0\u1edfng l\u1ee3i t\u1eeb l\u1eeda. Theo gi\u1ea3 thuy\u1ebft n\u00e0y, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed ban \u0111\u1ea7u c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 m\u1ea1o hi\u1ec3m \u0111i v\u00e0o nh\u1eefng \u0111\u1ed3ng c\u1ecf b\u1ecb ch\u00e1y \u0111\u1ec3 tr\u00e1nh nh\u1eefng k\u1ebb s\u0103n m\u1ed3i. Theo th\u1eddi gian, h\u1ecd c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 h\u1ecdc c\u00e1ch s\u1eed d\u1ee5ng l\u1eeda cho c\u00e1c m\u1ee5c \u0111\u00edch kh\u00e1c, ch\u1eb3ng h\u1ea1n nh\u01b0 n\u1ea5u \u0103n v\u00e0 s\u01b0\u1edfi \u1ea5m.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Vai tr\u00f2 c\u1ee7a l\u1eeda trong qu\u00e1 tr\u00ecnh ti\u1ebfn h\u00f3a c\u1ee7a lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi<\/h2>\n\n<p>Vi\u1ec7c ch\u1ebf ng\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eeda l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed9t m\u1ed1c quan tr\u1ecdng trong qu\u00e1 tr\u00ecnh ti\u1ebfn h\u00f3a c\u1ee7a lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi. L\u1eeda cho ph\u00e9p nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed n\u1ea5u ch\u00edn th\u1ee9c \u0103n, gi\u00fap th\u1ee9c \u0103n d\u1ec5 ti\u00eau h\u00f3a h\u01a1n v\u00e0 cung c\u1ea5p nhi\u1ec1u n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng h\u01a1n. L\u1eeda c\u0169ng cung c\u1ea5p h\u01a1i \u1ea5m v\u00e0 b\u1ea3o v\u1ec7 kh\u1ecfi nh\u1eefng k\u1ebb s\u0103n m\u1ed3i. Do \u0111\u00f3, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed c\u00f3 th\u1ec3 ki\u1ec3m so\u00e1t l\u1eeda c\u00f3 nhi\u1ec1u kh\u1ea3 n\u0103ng s\u1ed1ng s\u00f3t v\u00e0 sinh s\u1ea3n h\u01a1n.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Th\u1eddi gian v\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng<\/h2>\n\n<p>Th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ch\u00ednh x\u00e1c m\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean ch\u1ebf ng\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eeda v\u1eabn c\u00f2n l\u00e0 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 g\u00e2y tranh c\u00e3i. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc tin r\u1eb1ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u s\u1eed d\u1ee5ng l\u1eeda t\u1eeb kho\u1ea3ng 2 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, trong khi nh\u1eefng nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1c tin r\u1eb1ng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3 c\u00f2n s\u1edbm h\u01a1n nhi\u1ec1u. C\u00e1c b\u1eb1ng ch\u1ee9ng v\u1ec1 vi\u1ec7c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed s\u1eed d\u1ee5ng l\u1eeda bao g\u1ed3m x\u01b0\u01a1ng b\u1ecb ch\u00e1y, tro th\u1ef1c v\u1eadt v\u00e0 tr\u1ea7m t\u00edch m\u00e0u \u0111\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y t\u1ea1i c\u00e1c \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">N\u1ea5u \u0103n v\u00e0 nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i v\u1ec1 b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng<\/h2>\n\n<p>M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc tin r\u1eb1ng vi\u1ec7c ch\u1ebf ng\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eeda \u0111\u00e3 d\u1eabn \u0111\u1ebfn nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i v\u1ec1 b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed. V\u00ed d\u1ee5, vi\u1ec7c ph\u00e1t minh ra n\u1ea5u \u0103n c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 gi\u00fap vi\u1ec7c nhai th\u1ee9c \u0103n tr\u1edf n\u00ean d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n, d\u1eabn \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c r\u0103ng v\u00e0 h\u00e0m nh\u1ecf h\u01a1n. Ngo\u00e0i ra, l\u01b0\u1ee3ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u0103ng l\u00ean t\u1eeb th\u1ee9c \u0103n n\u1ea5u ch\u00edn c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 gi\u00fap nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u01a1 th\u1ec3 l\u1edbn h\u01a1n v\u00e0 n\u00e3o b\u1ed9 l\u1edbn h\u01a1n.<\/p>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">K\u1ebft lu\u1eadn<\/h2>\n\n<p>Nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 s\u1ef1 h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a kh\u1ec9 \u0111\u1ed1i v\u1edbi l\u1eeda cung c\u1ea5p th\u00f4ng tin v\u1ec1 c\u00e1ch t\u1ed5 ti\u00ean lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 l\u1ea7n \u0111\u1ea7u h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1ch s\u1eed d\u1ee5ng c\u00f4ng c\u1ee5 m\u1ea1nh m\u1ebd n\u00e0y. L\u1eeda mang \u0111\u1ebfn cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed m\u1ed9t s\u1ed1 l\u1ee3i th\u1ebf, bao g\u1ed3m an to\u00e0n tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng k\u1ebb s\u0103n m\u1ed3i, t\u1ea7m nh\u00ecn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3i thi\u1ec7n v\u00e0 kh\u1ea3 n\u0103ng n\u1ea5u ch\u00edn th\u1ee9c \u0103n. Do \u0111\u00f3, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed c\u00f3 th\u1ec3 ki\u1ec3m so\u00e1t l\u1eeda c\u00f3 nhi\u1ec1u kh\u1ea3 n\u0103ng s\u1ed1ng s\u00f3t v\u00e0 sinh s\u1ea3n h\u01a1n, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u00e3 d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kh\u1ec9 v\u00e0 l\u1eeda: S\u1ef1 h\u1ea5p d\u1eabn nguy hi\u1ec3m Kh\u1ec9 th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 lo\u00e0i v\u1eadt s\u1ee3 l\u1eeda. Tuy nhi\u00ean, m\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u g\u1ea7n \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng kh\u1ec9 th\u1ef1c&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":23957,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1327],"tags":[3289,5791,4040,99,136],"class_list":["post-17141","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-evolution","tag-primates","tag-monkeys","tag-fire","tag-lifescienceart","tag-evolution"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17141"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17141\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17142,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17141\/revisions\/17142"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23957"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lifescienceart.com\/vi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}